|
نمی توان انکار کرد که انگیزه
های آغازین کاوش های موسیقی محلی و حتی دیگر پژوهش های هنر فولکوریک تا حدودی در بیداری
احساسات ملی نهفته است. بازیابی ارزش های فرهنگی باعث برانگیختگی غرور ملی می شود.1
هویت اصلی هر ملتی در آیینه ی فرهنگ و ارزش های اخلاقی و
اجتماعی اش روشن می شود و هر قدر این آیینه شفاف تر باشد هویت ملی بیشتر آشکار می شود.
تقویت فرهنگ های کوچک و بومی و شناخت آن بستری را فراهم می سازد که در این مسیر فرهنگ
اصیل و ملی به شکوفایی می رسد و دستاورد آن وحدت ملی است. هر یک از ترانه های فولکوریک
و زیبایی های نهفته در آن ریشه در طبیعت ناب و ماخذ در ویژگی های قومی – ملی و فرهنگی
و اجتماعی دارد و در همه ی آنها "عشق" که خود محصولی اجتماعی است موج می زند. با توجه
به اینکه هر ناحیه و منطقه بافت اجتماعی – جغرافیایی و آیین های مخصوص به خود دارد
، موسیقی مخصوص به خود نیز دارد.
موسیقی نواحی به لحاظ ویژگی های خاصی که دارد می تواند
آیینه ی تمام نمای مردم و فرهنگ و هنر ناحیه باشد. موسیقی هر قوم و ملتی با آن ملت
متولد می شود. به ظهور رسیدن ذوق و فکر و احساس این اقوام در عین سادگی از زیبایی و
ظرافت عمیقی برخوردار است. هنر عامه از مکتب و سبک و سلیقه ی شخصی پیروی نمی کند در
تار و پود اجتماع جای دارد و بر اندیشه جمعی استوار است و به همه ی مردم تعلق دارد.
نغمه هایی است که جکایت از دلدادگی ها و آداب و سننی که با ریشه هایی همچون زنجیر به
روح و روان مردم آن ناحیه بسته است.
موسیقی محلی بسته به البسه بومی
و ساز محلی نیست. بلکه تمام ارزش آن بسته به شیوه ی صحیح اجرا و رعایت مبانی اصیل فرهنگ
بومی است. شناخت و تشخیص انواع اصل و نا اصل این موسیقی نیز نیاز به کارشناس خبره ای
دارد که از معلومات علمی کافی ، فرهنگ وسیع و بینش غنی برخوردار باشد. با توجه به اینکه
فرهنگ های بومی زیربنای فرهنگ ملی را تشکیل می دهند ، اگر بخواهیم در مقابل تهاجم فرهنگ
های رقیب و بیگانه ، فرهنگ ملی و استقلال خود را حفظ کنیم باید فرهنگ خودی را بشناسیم
و پاسشان بداریم آن هم فرهنگی که یادگار و یادآور جلوه های زیبای اصالت دیرینه ی ما
که ریشه در تاریخ دارد و ما به آن افتخار می کنیم.
هنرمندان موسیقی نواحی در گذر
زمان اگر چه بصورت شفاهی و سینه به سینه ما سعی کرده اند این موسیقی را دست نخورده
انتقال دهند و بر ماست که از صداقت آنها و هنرشان سواستفاده نکنیم.
مرحوم خالقی در کتاب "سرگذشت موسیقی
ایران" در این مورد چنین می گوید: "یکی از منابع ذیقیمت موسیقی هر کشور ، آهنگها و
نغمات و ترانه هایی است که در نقاط مختلف آن مملکت ، خاصه در دهات و قصبات دور از شهر
به وسیله ی مردم بومی و روستایی خوانده می شود و چون این نوع موسیقی کمتر تحت تاثیر
افکار مردم شهر نشین واقع شده ، طبیعی تر و به موسیقی حقیقی و اصیل و قدیمی آن کشور
نزدیکتر است. جمع آوری آنها علاوه بر اینکه باعث حفظ و نگهداری آنهاست کمکی هم به تحقیق
درباره ی مختصات آن مملکت می کند و چگونگی و کیفیت آنرا معلوم می نماید."
"برای درک موسیقی نواحی باید
به میان مردم آن ناحیه رفت و موسیقی آنها را در روستا و زادگاه طبیعی آن احساس و تجربه
کرد. انسان روستایی نه تنها نماد نیروی پاک ، راستی ، بی آلایشی و حامل طبیعت است ،
بلکه همچنین پیام آور آینده نیز می باشد."۲
موسیقی
نواحی ایران از نظر ملودیک بسیار غنی و
پر مایه است ازینروست که یکی از
زیباترین ، پربارترین و متنوع ترین موسیقی فولکوریک است. این
ترانه ها که از نسلی به نسل دیگر
می رسد نشانه ی طرز تفکر و تمدن و فرهنگ و گنجینه ی
میراث کهن گذشتگان ماست و می تواند به
عنوان منابع الهام آهنگسازان ما در
خدمت موسیقی ملی قرار گیرد، و باید از این همه امکانات در ساختن
و آفرینش های هنری استفاده کرد.
با توجه به اهمیت موضوع ، ضبط و ثبت نغمات موسیقی
نواحی از ضروریات فرهنگی می باشد و چگونگی
و کیفیت ثبت آنها از مسایل مورد
بحث است. در مورد صحت ، درستی و صداقت در انتقال این بار فرهنگی
استادان این فن چنین اشاراتی
کردند: "باید از هر پژوهنده ای ، بویژه پژوهنده ی
موسیقی محلی بالاترین میزان واقع بینی
را انتظار داشت"۳
چرا که
از ضروریات آوا نویسی موسیقی ، حفظ امانت
داری و تشخیص سره از ناسره و
آگاهی از ریشه های فرهنگی یک قوم یا گروه اجتماعی است که در
یک منطقه ی جغرافیایی زندگی می
کنند و از فرهنگ صوتی گذشته ی با افتخار یاد می کند.
"یک موسیقی فراموش شده و رها شده دیگر نمی تواند دوباره
احیا شود. برای همیشه به خاموشی گراییده است. این بدان علت است که میراث موسیقایی بدون
شک آسیب پذیرترین مبحث فرهنگ های سنتی بشمار می آید. تا زمانی که جامعه علیرغم تحولات
نا محسوسش همچنان که بوده بر قرار بماند، احتمال باقی ماندن میراث شفاهی بسیار زیاد
است. در عوض وقتی فرهنگی با دگرگونی های ریشه ای داخلی و خارجی نظیر برخورد فرهنگ های
دیگر مواجه شده باشد، مسئله غامض «حفظ فرهنگی» حدت خاصی به خود می گیرد. اولین راه
چاره ثبت کردن موسیقی بر روی کاغذ می باشد."۴
آنچه به مردمی که در یک جامعه زندگی می کنند هویت و تشخص
می دهد، فرهنگی است که در آن رشد کرده و در آن بالیده اند. موسیقی نواحی ، بخش بزرگ
و مهمی از فرهنگ مردم یک جامعه است. مهمترین راه درک یک جامعه یا یک گروه اجتماعی شناخت
فرهنگ آن جامعه و گروه است. با کمک فرهنگ می توان انسان و نوع رفتار و تفکرات او را
شناخت. با شناخت دقیق عناصر ترکیب دهنده ی فرهنگ می توانیم درباره ی رفتار گروه های
اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی به کار برنده فرهنگ نظر بدهیم. بنابر این برای اینکه خود
را بشناسیم باید بدانیم که در چه فرهنگی رشد کرده ایم و با چه فرهنگی زندگی می کنیم.
از آنجایی که این بخش از فرهنگ ساختار شفاهی دارد و در معرض آسیب پذیری بیشتر و از
بین رفتن است ما باید نگران آثار فرهنگ شفاهی خود باشیم. گنجینه ی ارزشمند آثار ترانه
های محلی که در ذهن ها و سینه های مردم ما هست، اولا با یک دگرگونی بنیادی در نظان
اجتماعی و اقتصادی تغییر و تحول می یابد یا از یادها می رود یا فراموش می شود. ثانیا
اگر ما این ذخایر فرهنگی را امروز از زمین بکر و دست نخورده ی ذهن عام مردم بیرون نیاوریم
و حفظ نکنیم دیگر چیزی از آن باقی نخواهد ماند. ثالثا برای گرد آوری موسیقی نواحی اگر
ما خود که صاحبان این فرهنگ هستیم دلسوزی نکنیم دیگران برای میراث فرهنگی ما دلسوزی
نخواهند کرد. "هنگامیکه آخرین حافظان اصول و سنتهای کهن از بین بروند ازین گنجینه ی
پرمایه نشانی باقی نخواهد ماند و این امر بدان می ماند که فرضا کلیه ی کتابخانه های
موسیقی ما نابود گردد. تحول و آفرینش زنده هنری فقط در صورتی امکان دارد که زمینه ثابت
و اصولی ، که از تجربیات گذشته حاصل آمده در کار باشد به نظر نمی رسد که جلوگیری از
خطر عظیمی که در کمین میراث فرهنگی مناطق مهمی از دنیاست کاملا امکان پذیر باشد با
این حال مسلم است باید تا حد امکان در این راه کوشش شود."۵
بنابر
این با توجه به این امر ضرورت تسریع در
کار گردآوری و بررسی موضوعات
فرهنگهای کهن بومی در میان قومها و طایفه ها و گروه های گوناگون
اجتماعی و ضبط و ثبت بیدرنگ همه
آثار فرهنگ عامه پیش از جدایی پذیری از رفتارها و
دوری از زبانها و زدودگی از یادها و در
نتیجه از دست رفتن بخش بزرگی از
میراث اجتماعی ما بسیار بایسته می نماید. در سالهای قبل در
زمینه ی گرد آوری آهنگهای محلی
هنرمندان تلاش زیادی کردند که سهم موسیقی مازندران
آنچنان زیاد نبوده۶
و امروزه نیز تعدادی از ترانه های
مازندرانی در بعضی از کتاب ها به چاپ رسیده،
جدا از اشتباهات بسیاری که در نت
نویسی این ترانه ها دیده می شود از نظر اصالت نیز باید با تردید به
آنها نگریست.۷
نگارنده ی این سطور نیز پس از سالها تجربه
و
تلاش و ممارست با موسیقی مازندران و پژوهش های میدانی و استفاده
از آرشیوهای صوتی توانستم
کلیه ی نغمات موسیقی مازندران را با توجه به
معیارهای ذکر شده ثبت نمایم. امیدوارم که مورد استفاده ی همه
ی هنردوستان و علاقمندان قرار گیرد.
بقول موسیقی دان و شرق شناس فرانسوی آلن دانیلو "کلیه
ی کوشش هایی که ما در حفظ سنتهای بزرگ موسیقی بکار می بریم برای ما
اجر و پاداش به بار خواهد آورد. زیرا این
کوشش ها در برابر ما دنیایی از
امکان و بیان ناشناخته را خواهد گشود که فکر می کنم حتی تصور
غنا و زیبایی آن برای ما میسر نیست."
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یادداشت ها :
1 ،2 ،3 . بلابارتوک – چند مقاله در زمینه ی موسیقی محلی
– ترجمه سیاوش بیضایی
4. ژان دورینگ – موسیقی ایران وخاور میانه در تقابل با فرهنگ
غربی – ترجمه آزاده دانش نیا
5. آلن دانیلو – محقق و موسیقی دان و شرق شناس فرانسوی –
فصلنامه ماهور شماره 23
6. در زمینه گرد آوری آهنگهای محلی ، هنرمندانی مانند ابوالحسن
صبا ، روح الله خالقی ، لطف الله مبشری ، حسین ناصحی ، فریدون فرزانه ، ثمین باغچه
بان ، غلامحسین قریب ، علی محمد خادم میثاق و امین شهمیری با صدا خانه ملی که بوسیله
ایشان در حدود سال 1330 تاسیس گردید همکاری داشتند (نقل از تجزیه و تحلیل چهاده ترانه
محلی – محمد تقی مسعودیه ص4-زیرنویس)
آثار چاپ شده موسیقی محلی عبارتند از:
- ترانه های ساحل دریای مازندران- دفتر اول تهران اسفند
1323
- آهنگهای محلی جنوب ایران – انتشارات اداره کل هنرهای زیبای
کشور- دفتر اول مرداد1325
- ترانه های روستایی ایران گردآوری و تنظیم روبیک گریگوریان
از انتشارات انجمن پرورش افکار جوانان ارامنه تهران 1327
- موسیقی بوشهر تحقیق یوزف کوکرتز – محمد تقی مسعودیه انتشارات
سروش تهران 1335
- پانزده ترانه از آهنگهای محلی گیلان گرد آورنده لطف الله
مبشری انتشارات هنرهای زیبای کشور صداخانه ی ملی فروردین 1338
- آهنگها و ترانه های محلی لرستان گردآورنده حمید ایزد پناه-
ناشر کتاب فروشی محمدی خرم آباد 1345
- تجزیه و تحلیل جهاده ترانه ی محلی ایران تالیف محمد تقی
مسعودیه از انتشارات اداره کل نگارش فرهنگ و هنر- آبان 1353 از این میان 4 ترانه آن
مربوط به موسیقی مازندران است.
- موسیقی تربت جام تحقیق محمدتقی مسعودیه انتشارات سروش تهران
1359
- موسیقی بلوچستان تحقیق محمدتقی مسعودیه انتشارات سروش تهران
1364
- موسیقی مذهبی ایران – موسیقی تعزیه – محمدتقی مسعودیه انتشارات
سروش 1367
- بیست ترانه محلی فارس – پژوهش محمدرضا درویشی انتشارات
ماهور
- موسیقی و زندگی موسیقیایی مازندران- ساسان فاطمی انتشارات
ماهور – تهران 1381
7. بعنوان نمونه ترانه ربابه جان که چند دهه اخیر وارد موسیقی
مازندران شده است.
|
